خشت

معنای خشت

خشت

معروف،و گرز چار پهلو كه در قديم بدان جنگ ميكردند،و در فرهنگ گفته نيزۀ‌اى كوچك باشد،كه در ميان آن حلقه‌اى از ريسمان تافته به بندند،و انگشت سبابه را در ميان آن حلقه كرده،بجانب دشمن بيندازند.

(

فرهنگ رشیدی

, ص595)

به كسر اول بر وزن زشت آجر خام و پخته را گويند و نوعى از سلاح جنگ باشد و آن نيزۀ كوچكى است كه در ميان آن حلقه‌اى از ريسمان يا ابريشم بافته بسته باشند و انگشت سبابه را در آن حلقه كرده به جانب خصم اندازند و نام نسك دوازدهم است از جملۀ بيست و يك نسك كتاب زند و پازند يعنى يك قسم از جمله بيست و يك قسم چه نسك به معنى قسم باشد و نوعى از حلوا هم هست كه در مشكها و جاها ريزند تا يك چارچه و قرص شود.

(

فرهنگ فارسی برهان قاطع

, ص340)

- معروف و يكى از اسلحه كه در قديم بآن جنگ مى‌كردند . مثالش فردوسى گويد: بيت يكى خشت زد بر ميان قباد كه بند كمربند او برگشاد

(

فرهنگ مجمع الفرس

, ص422)

بر وزن زشت معروف ديكر حربه‌ايست مر جنك را و كفته‌اند كرز چارپهلو و كفته‌اند نيزۀ كوچكى است كه در ميان آن حلقۀ از ابريشم يا ريسمان بافته به بندند و انكشت سبّابه در آن كرده بجانب دشمن اندازند فردوسى كفته به پيكار خشت افكند بر دو ميل حكيم اسدى كفته چنان بود تيرش كزو بى‌كمان شمردند هر تير خشت كران و نام نسك دوازدهم است از جمله بيست و يك نسك كتاب زند و ديكر نام قريۀ آبادى است از فارس كه از تنك تركان بدانجا روند و از آنجا بدالكى و برازجان و بوشهر و رود دالكى همان رود شاپور است كه از صحراى شاپور و ماهور ميلاتى و خشت و زيرا كذشته از شبانكاره و رود وحله عبور كرده بدريا مى‌ريزد و رودى عظيم و نامباركست و كاه طغيان سيل مردم‌كش است و خش‌خش بكسر اول اسم صوت جامه و كاغذ و امثال آن و آن را خشت‌خشت نيز كويند مولوى راست خشت‌خشت موش در كوشش رسيد خفت مردى شهوتش كلّى رميد

(

فرهنگ انجمن آرای ناصری

, ص346)

[اسم‏] [فارسی‏] آجر خام و ناپخته. و آجر پخته. و هر چيز چهار گوشۀ كلان و ستبر. و نام يك قسم حربه‌اى در جنگ. و گرز چهار پهلو. و بيلچه. و قسمى از نيزۀ كوچك كه در ميان آن حلقه‌اى از ابريشم و يا ريسمان باشد و انگشت سبابه را در آن نموده بجانب دشمن اندازند. و نس

زوپين.

خشت

(اسم ، اسم صوت) آجر خام و ناپخته.پاره‌اى گل كه آن را در قالبى ريزند و چون شكل قالب به خود گرفت قالب را از آن خارج مى‌كنند و سپس آن پاره گِلِ شكل قالب گرفته را در آفتاب مى‌گذارند تا خشك شود و بعد آن را در ساختمان‌ها به كار برند.|| آجر پخته. آجر.|| هر چيز چهارگوشۀ كلان ستبر. || نوعى از سلاح جنگى و آن نيزۀ كوچكى است كه در ميان آن حلقه‌اى از ريسمان يا ابريشم بافته بسته باشند، انگشت سبابه را در آن حلقه كرده به جانب خصم مى‌اندازند.|| گرز چهار پهلو. || بيلچه.|| روز 29 بهمن و چهارم از پنجۀ دزديده.|| نوعى گياه.من.← همين مدخل . || نوعى شيرينى كه در مشك‌ها و جاها ريزند تا يك پارچه و قرص شود.|| يكى از خال‌هاى ورق‌بازى كه لوزى سرخ‌رنگ روى آن نقش شده است.|| (اسم صوت) خش‌خش. -خشت از جاى رفتن؛ تير از كمان دررفتن، كنايه است از به وقوع پيوستن جنگ. -خشت بالين بودن؛ كنايه است از مردن. -خشت (خشت خام) بر آب افكندن؛ كنايه است از ضايع كردن امرى و چيزى. -خشت بر آب (دريا) زدن (افكندن)؛ كنايه است از كار بيهوده كردن. -خشت بر زبر آب زدن.←-خشت برآب زدن. -خشت به قالب زدن؛ خشت درست كردن.پاره‌اى گل را در قالب ريخته از آن خشت ساختن. -|| كنايه است از لاف زدن.دروغ گفتن. لافيدن.دروغ بافتن. -خشت پخته؛ آجر.خشتى كه آن را در كوره نهاده حرارت داده باشند. -خشت پسين؛ خشت آخرى بنا. آخرين خشت ساختمان. -خشت خام؛ خشتى كه در كوره نپزند، يعنى آجر نشده است. -خشت در كالبد درست آمدن؛ كنايه است از تدبير درست كردن. -خشت زر (زرين)؛ خشتى كه از طلاست. -|| كنايه است از آفتاب. -خشت سرخم؛ خشتى كه بر سر خم مى‌گذارند و دهان خم را با آن مى‌بندند. -خشت شاهى؛ عصاى سلطنتى. -خشت قمار؛ يكى از ورق‌هاى قمار كه به شكل لوزى است. -|| خشتى كه قماربازان قاب را روى آن مى‌اندازند. -خشتى به خير گذاشتن؛ بناى خير كردن.بنايى مانند مسجد، كاروان‌سرا، پل و آب‌انبار و مانند آن در راه خدا براى مردم ساختن. -بيد خشت.← همين مدخل . -شير خشت.← همين مدخل .

(

لغت نامه دهخدا

, ص1133)

خشت انگور

خشت پخته.

(

فرهنگ قواس

, ص131)

ضرب المثل خشت

اگر تخت يابى وگر تاج و گنج - وگر چند پوينده باشى به رنج - سرانجام جاى تو خاك است و خشت - جز از تخم نيكى نبايدت كشت

فردوسى. رجوع به: از مرگ خود چاره نيست، شود.

(

امثال و حکم

, ص198)

چو بستر ز خاكست و بالين ز خشت درختى چرا بايد امروز كشت كه هرچند چرخ از برش بگذرد تنش خون خورد بار كين آورد.

فردوسى

(

امثال و حکم

, ج2 , ص634)

خشت بر آب زدن، خشت بر آب دريا زدن، خشت خام بر آب افكندن

همانند و بمعنى:آب در هاون سائيدن.آب در غربال بستن-آهن سرد كوفتن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

بسى تير و دى‌ماه و ارديبهشت بيايد كه ما خاك باشيم و خشت

(سعدى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص146)

آنچه اندر آينه بيند جوان - پير اندر خشت بيند بيش از آن

مولوى. رجوع بآنچه در آينه جوان بيند.... شود.

(

امثال و حکم

, ص48)

اندر آیينه چه بيند مرد عام - كه نبيند پير اندر خشت خام

مولوى. رجوع به: آنچه در آينه جوان...، شود.

(

امثال و حکم

, ص291)

آنچه اندر آينه بيند جوان پير اندر خشت بيند پيش از آن

(مولوى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص26)

اندر آينه،چه بيند مرد عام آنچه بيند پير اندر خشت خام

(مولوى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص92)

اگر چرخ گردون كشد زين تو - سرانجام خشت است بالين تو

فردوسى. رجوع به: از مرگ خود چاره نيست، شود.

(فردوسى)

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص79)

لاف از سخن چو دُرّ توان زد آن خشت بود كه پرتوان زد

(نظامى)

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص645)

آنچه در آينه جوان بيند،پير در در خشت خام آن بيند

(

فرهنگ عوام

, ص29)

لاف از سخن چو در توان زد آن خشت بود كه پرتوان زد

(

فرهنگ عوام

, ص507)

خشت اول چون نهد معمار كج تا ثريا ميرود ديوار كج

(

فرهنگ عوام

, ص236)

چون گذارد خشت اول بر زمين معمار كج

(...گر رساند بر فلك باشد همان ديوار كج)صائب

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص294)

يك خشت هم بگذار دمش(يا بر درش)

بكتاب داستان‌هاى امثال رجوع شود.

(

فرهنگ عوام

, ص681)

چون خشت به آسيا برى خاك آرى

(بد ميكنى و نيك طمع ميدارى هم بد باشد جزاى بدكردارى نشنيدستى تو اين مثل پندارى...) نقل از تاريخ گيلان مرعشى.

(

امثال و حکم

, ج2 , ص661)

آن خشت بود كه پر توان زد

(لاف از سخن چو دُر توان زد...)نظامى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص28)

(لاف از سخن چو در توان زد...) نظامى. نظير: در سخن در ببايدت سفتن ورنه گنگى به از سخن گفتن. سنائى. كم گوى و گزيده گوى چون در تا ز اندك تو جهان شود پر. نظامى. يك دسته گل دماغ پرور از خرمن صد گياه بهتر. كسى را كه مغزش بود پر شتاب فراوان سخن باشد و ديرياب. فردوسى. حذر كن ز نادان ده مرده گوى چو دانا يكى گوى و پرورده گوى. سعدى. خير الكلام ما قل و دل و لا تمل. المكثار كحاطب الليل. المكثار مهذار. اگر گفتن سيم باشد خاموشى زر است. لو كان الكلام فضة لكان السكوت ذهبا. نيايد ز گفتار بسيار سود. فردوسى. اذا تم العقل نقص الكلام. و رجوع به: اگر طوطى زبان ميبست در كام، شود.

(

امثال و حکم

, ص52)

سرانجام خشت است بالين تو

(سپهر برين گر كشد زين تو... )فردوسى

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص468)

پشت خشت باز ماندن است

انتظار كسيرا نداشتن.طمع و چشمداشت محبتى يا احسانى را نداشتن(اين اصطلاح مثلى را بشوخى و استهزا در جواب كسى گويند كه بخواهد درباره آمدن يا نيامدن خود يا انجام دادن يا ندادن كارى بر ديگرى منت بگذارد. مثال:اگر ديروز خدمت نرسيدم يا كار شما را انجام ندادم يا فلان هديه را براى شما نفرستادم معذور بودم مخاطب بله من هم پشت چشمم باز بود(يعنى انتظارى نداشتم

(

فرهنگ عوام

, ص138)

از وقت تو خشت افتادن

از دقيقه به دنيا آمدن،كنايه از آنكه در هنگام زاييدن زانو را چمباتمه روى دو خشت مى‌نشاندند تا نوزاد روى مقدارى خاكستر كه بين دو خشت ريخته بودند بيفتد.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص66)

حرف زشت زير خشت

حرف زشت بايد پنهان بماند.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص307)

حرف زشت زشت است و بايد آنرا زير خشت پنهان كرد.

(

فرهنگ عوام

, ص209)

خشت به قالب زدن

همانند:خشت انداختن-خشت ماليدن-قورت انداختن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

خشت بر آب زدن

كار نشدنى كردن.

(

فرهنگ بیست هزار مثل و حکمت و اصطلاح

, ص833)

خشت انداختن

لاف زدن.گزافه گفتن.مثال:بقدرى بخود مغرور است و در موقع سخن گفتن خشت مى‌اندازد كه انسان از معاشرت با او بزودى خسته مى- شود.همانند:خشت ماليدن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

سر خشتش كردن

پرداخت پولى يا دادن مهمانى و سورى را بعهدۀ كسى گذاردن. مثال:مدتى بود مى‌خواستم سورى از او بگيريم نميداد عاقبت با اصرار سر خشتش كرديم.ميخواستم براى عروسى پسرش پولى«مايه بگذارد»نمى‌گذاشت ولى بالاخره سر خشتش كرديم.

(

فرهنگ عوام

, ص345)

خشت ماليدن

همانند:خشت بقالب زدن-قنپذ در كردن.

(

فرهنگ عوام

, ص236)

بخشت افتادن

متولد شدن زائيده شدن.مثال:از روزيكه بخشت مى‌افتيم تا وقتيكه سر بخشت لحد ميگذاريم...

(

فرهنگ عوام

, ص93)

خشت در اصطلاح

خشت

خشت: از مصالح ساختمانى به شكل مكعب، ساخته شده از گل. از آن به مناسبت در بابهاى طهارت و صلات سخن گفته‌اند. نهادن خشت و مانند آن در پشت ميّت در قبر براى جلوگيرى از برگشتن آن به عقب(1)و نيز محكم كردن لحد با خشت و مانند آن براى جلوگيرى از ريختن خاك روى ميّت،(2)مستحب است. بنابر مشهور، واجب است در سجده، جاى پيشانى نمازگزار نسبت به جاى پاى او، پست‌تر يا بلندتر از يك خشت (تقريباً به اندازۀ چهار انگشت بسته) نباشد.(3) (1) العروة الوثقىٰ 120/2؛ مهذّب الاحكام 185/4. (2) العروة الوثقىٰ 122/2؛ جواهر الكلام 308/4. (3) جواهر الكلام 150/10؛ مستمسك العروة 351/6-355.

(

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت

, ج3 , ص458)

خشت

معنای خشت

مداخل هم موضوع خشت

گونۀ نخست در خانهها و جايها و جز آن.

گونۀ ششم در نام جنگ و جنگآوران و سازهاى جنگ

ضرب المثل خشت

خشت در اصطلاح